Informacje
- Ludwig von Mises
- Czy Mises był Polakiem?
- Witold Falkowski
- Fryderyk Chopin, Mikołaj Kopernik (nazwisko panieńskie
matki: Watzenrode), Stefan Batory, Zbigniew Brzeziński, Ignacy Domeyko,
Władysław Jagiełło, Jan Chrystian Schuch, Joseph
Conrad - to nazwiska ludzi, których pochodzenie, życie lub dokonania
są mniej lub bardziej związane z Polską. Prawie każdy Polak je zna.
A co wspólnego ma z Polską Mises?
- Przybywajcie dziatki, wszak dzisiaj piątek,
Misesa czas zacząć Privatseminar.
I ja tam będę, choć lata początek
kusi dniem pięknym, na zmysły rzuca czar.
- Tak zaczyna się jeden z 28 utworów poetyckich napisanych do popularnych
melodii austriackich przez Feliksa Kaufmana - filozofa,
uczestnika legendarnych prywatnych seminariów prowadzonych
przez Ludwiga von Misesa. Seminaria odbywały się w
Wiedniu w latach 1920 - 1934, co drugi piątek. Rozpoczynały się w biurze
profesora w Izbie Handlowej o 19:30, a kończyły w Café Künstler około
pierwszej nad ranem. Na seminaria przychodzili m.in. ekonomiści F.A.
Hayek, G. Haberler, F. Machlup, filozof A. Schütz. Mises nie dostawał
za nie żadnych pieniędzy z Uniwersytetu Wiedeńskiego.
-
Ludwig von Mises - 1950
- Jako Privatdozent nie dostawał też pieniędzy za wykłady prowadzone
na samym Uniwersytecie. Przez środowisko akademickie był traktowany z
niechęcią, bo nie pasował do żadnego z dwóch dominujących wówczas prądów
intelektualnych: nie był ani lewicowcem, ani ordoliberałem nacjonalistą.
Studenci chętnie zapisywali się na jego wykład dla samej możliwości obcowania
z jego wybitną intelektualną osobowością. Często jednak prosili, żeby
nie wpisywał im do indeksu zaliczenia wykładu, bo inni profesorowie patrzyli
na słuchaczy tych wykładów bardzo krzywo.
- Mises praktyk
Mises od roku 1907 utrzymywał się z posady w Austriackiej
Izbie Handlowej, która była oficjalnym ciałem doradczym
rządu. Był przeciwnikiem etatyzmu, ale uważał, że porządni, odpowiedzialni
ludzie powinni współpracować z rządem w tak niepewnej sytuacji, w jakiej
znalazła się Austria. Pracę w Izbie Handlowej przerwała I wojna światowa.
W randze kapitana Mises wyjeżdżał na front tym samym pociągiem, którym
miał wyjechać na wykłady na Śląsku.
- Był nie tylko ekonomistą teoretykiem. Próbował również oddziaływać
na bieżące wypadki w sferze polityczno-gospodarczej. To dzięki jego głównie
zabiegom po I wojnie światowej powstrzymano w Austrii galopującą inflację.
On również przyczynił się do uratowania Wiednia przed wprowadzeniem bolszewickich
rządów Otto Bauera. Otto Bauer był dawnym kolegą Misesa z lat studenckich.
Uczęszczali razem na seminarium Eugena Böhm-Bawerka. Bauer został jednym
z najbardziej wpływowych marksistów austriackich i jako przewodniczący
Partii Socjaldemokratycznej mógł bez trudu objąć władzę w ogarniętym
powojennym chaosem Wiedniu. Mises przeprowadził z nim szereg rozmów,
przekonywał, że w Wiedniu zapanowałyby głód i nędza. Bauer dał się przekonać,
ale nie mógł sobie potem darować tej zdrady bolszewickich ideałów, a
Misesowi nigdy nie wybaczył.
- Mises emigrant
Kiedy dla Misesa stało się oczywiste, jaki los czeka
Austrię, w roku 1934 wyjeżdża do Genewy, gdzie zostaje
wykładowcą w Instytucie Studiów Międzynarodowych. Ale i tu nie czuje
się bezpiecznie. W roku 1940 emigruje do Stanów Zjednoczonych wraz
z niedawno (1938) poślubioną żoną Margit.
-
Margit von Mises
- Również w USA nie zostaje należycie doceniony. Nigdy nie otrzymuje
tytułu profesora, wykłada tylko jako "Visiting Professor" na Uniwersytecie
Nowojorskim i kontynuuje prywatne seminaria dla grupy wybranych studentów.
Nie pasuje, nie jest lubiany, kręgi akademickie uważają jego teorie za
skażone niemieckim nadmiarem systematyczności i pryncypialności. Jak
na ironię, w tym samym czasie do Ameryki ściągają tłumy dysydentów z
Europy Wschodniej, z ustrojów, które są odmianą tak hołubionego przez
amerykańskich intelektualistów etatyzmu. Mises - autor fundamentalnej
krytyki etatyzmu i jego socjalistycznego, względnie narodowo-socjalistycznego
wariantu (Die Gemeinwirschaft: Untersitchungen über den Sozialismus,
1922; Omnipotent Government, 1944), nie spotyka się z takim
ciepłym przyjęciem jak socjaliści i komuniści wyrzuceni przez reżimy,
które wcześniej sami pomagali budować.
- Mises odrzucony
A jeszcze na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych
wydawało się, że Mises i szkoła austriacka odniosą sukces. Mises -
wbrew panującemu ówcześnie wśród ekonomistów optymizmowi - w swojej
teorii cyklu koniunkturalnego przewidział Wielki Kryzys (Theorie
des Geldes und der Umlaufsmittel, 1912), twierdząc, że kryzysy
są nieuchronną konsekwencją wywoływanych przez rządy ekspansji kredytowych
(Misesowską teorię cykli - już w Londynie - rozwinął uczeń Misesa,
Hayek). Zostało to dostrzeżone. Mises zaczął być tłumaczony na angielski,
co było niezbędnym warunkiem zaistnienia w naukowym świecie ekonomii.
Kres wzrostowi popularności ekonomii austriackiej położył Keynes. Jego Ogólna
teoria (1936) znacznie lepiej nadawała się na teoretyczną podbudowę
interwencjonistycznych i totalitarnych ideologii,
na których pęczniała potęga rządów. A to rządy rozdawały posłusznym
ekonomistom przywileje i stanowiska.
- Mises przewidział również upadek socjalizmu. Nam, którzy dobrze pamiętamy
rzeczywistość realnego socjalizmu, może to się wydawać mało odkrywcze,
ale na początku XX wieku nie było wcale jasne, dlaczego socjalizm miałby
być pomyłką. Jak pisze jeden z jego amerykańskich uczniów, George Reisman
(A Tribute to Mises...), "gdy Mises rozpoczynał karierę naukową,
życie intelektualne było praktycznie zmonopolizowane przez marksizm i
inne socjalistyczne sekty. (...) Nie istniała usystematyzowana myśl opozycyjna
wobec socjalizmu albo biorąca w obronę kapitalizm. Intelektualne podstawy
cywilizacji były dosłownie pozostawione bez żadnej obrony. To, czego podjął
się Mises i w czym streszcza się jego wielkość, polegało na budowaniu
intelektualnej obrony kapitalizmu, a więc w ogóle cywilizacji". Mises
wykazał prosto i logicznie, że w socjalizmie niemożliwy jest rachunek
ekonomiczny, niemożliwe jest ustalenie cen.
- Pomnik Misesa
Jak na ironię znaczenie Misesowskiej krytyki socjalizmu
dostrzegli tylko socjaliści, a przede wszystkim nasz
rodak, późniejszy członek KC PZPR i zastępca Cyrankiewicza, Oskar Lange,
który mówił, że socjaliści powinni wystawić Misesowi pomnik. "To dzięki
temu - pisał Lange - że socjaliści musieli odeprzeć jego poważny zarzut,
docenili znaczenie systemu kalkulacji ekonomicznej dla poprawnej alokacji
zasobów w gospodarce socjalistycznej". Pomnika jednak nie wystawili,
a Misesowską krytykę uznano za odpartą i przestano się nią zajmować.
Nieubłagana okazała się dopiero praktyka. Według doniesień prasowych
z końca lat sześćdziesiątych władze Związku Sowieckiego czerpały wiedzę
na temat pożądanych relacji cenowych między różnymi produktami z amerykańskich
katalogów handlowych firmy Sears Roebuck...
-
- Jak pisze Reisman, "Mises był nie tyle antysocjalistą, co prokapitalistą.
Jako pierwszy wykazał coś, co do tej pory nie dociera do większości ludzi,
mianowicie, że w kapitalizmie występuje plan gospodarczy! Do tej pory
pokutuje w obiegowej opinii marksistowski pogląd, że kapitalizm to anarchia
produkcyjna, dzika walka o zyski, którą trzeba ujarzmić państwowymi regulacjami.
Tymczasem - jak wykazuje Mises - nie ma lepiej dostrojonego do potrzeb
poszczególnych ludzi systemu niż kapitalizm, w którym miliony producentów
dostosowują codziennie swoje plany do zmiennych oczekiwań milionów konsumentów.
- Human Action
Siła argumentów Misesa przeciwko socjalizmowi, a właściwie
przede wszystkim w obronie kapitalizmu, brała się z jego nowego, oryginalnego,
gruntownie przemyślanego systemu ekonomicznego. System ten nawiązywał
ściśle do tradycji klasycznej, a przede wszystkim do wcześniejszych
przedstawicieli szkoły austriackiej Karla Mengera i Eugena Böhm-Bawerka,
ale przezwyciężał słabości poprzedników i stanowił nową spójną całość.
Podstawowe kategorie w systemie Misesa to ludzkie działanie i czas.
To one decydują o dynamice gospodarki i jej wymiarze humanistycznym.
Ekonomia nie może - w przeciwieństwie do fizyki - traktować gospodarki
na sposób matematyczny. Ludzie nie są kamieniami, a relacji zachodzących
w gospodarce nie da się opisać jedno-jednoznacznymi funkcjami.
Ekonomia nie musi się sprowadzać do szeregu nudnych
cyferek i majaczeń biurokratów o wzroście PKB albo
obniżce stóp przez RPP. Jak pisze Mises, "ekonomia zajmuje się podstawowymi
zagadnieniami społecznymi; dotyczy każdego i należy do wszystkich. Jest
głównym i właściwym przedmiotem dociekań każdego obywatela".
-
Human Action, The Scholars Edition
- Swoje fundamentalne dzieło, dwutomową Nationalökonomie (1940)
Mises pisał w skrajnie niesprzyjających okolicznościach pod koniec lat
trzydziestych, gdy musiał emigrować z Austrii. Dopiero amerykańskie wydanie
tego dzieła w 1949 roku, pod tytułem Human Action, zostało dostrzeżone.
Wybitny uczeń Misesa, Murray Rothbard, pisze o swojej pierwszej lekturze Human
Action: "Oto miałem przed sobą system myśli ekonomicznej, o którym
niektórzy z nas marzyli, ale nie wierzyli, że kiedykolwiek powstanie:
naukę ekonomii, całościową i racjonalną ekonomię, która powinna od dawna
istnieć, ale do tej pory nie istniała" (The Essential von Mises).
Mises był oczywistym kandydatem do Nagrody Nobla, ale... zbyt niewygodnym.
- Po co czytać Misesa?
Zajęci bieżącymi sprawami, poświęcamy uwagę wielu wydarzeniom,
o których za kilka dni, za parę lat, nikt nie będzie
już pamiętał. Pod powierzchnią tych zdarzeń, wybuchających co dzień
afer, bomb, skandali i tragedii, tkwią głębsze pokłady, ogólniejsze
przyczyny i mechanizmy. Poważną część tego drugiego dna stanowią zjawiska
ekonomiczne, te opisywane przez Misesa. Warto poświęcić więcej uwagi
ekonomii. Tej ekonomii, do której zaprasza nas Mises.
- Mises nie był oczywiście Polakiem, ale zasługuje na naszą uwagę w
nie mniejszym stopniu niż wielu wybitnych rodaków. Zwłaszcza że do pewnego
stopnia... jednak był Polakiem. Urodził się 29 września 1881 roku we
Lwowie. Mówił po niemiecku, polsku, francusku, rozumiał ukraiński. Jak
pisze (publikujący również w polskim Stańczyku) Erik Ritter
von Kuehnelt-Leddihn w doskonałym artykule The Cultural Background
of Ludwig von Mises, "środowisko polskie ukształtowało go we wczesnej
młodości w większym stopniu niż korzenie żydowskie", a walcząc niestrudzenie
o przywrócenie odwiecznym prawdom ich należnego miejsca, "miał być może
w pamięci słowa polskiego hymnu, który musiał w dzieciństwie często słyszeć:
"Jeszcze Polska nie zginęła..."
Ludwig von Mises zmarł 10 października 1973 roku. Jego
dzieła zostały wydane w całości po angielsku i przetłumaczone na wiele
języków. Kilka jego książek ukazało się po polsku (m.in. Interwencjonizm,
Biurokracja, Liberalizm). Human Action została przetłumaczona
na większość języków zachodnioeuropejskich oraz m.in. na chiński (1976/77),
japoński (1991) i rosyjski (2000).
- Ludzkie działanie
Wciąż nie ma polskiego wydania najważniejszego dzieła
Misesa i jednego z najważniejszych traktatów ekonomicznych w ogóle.
Nic więc dziwnego, że Mises jest w Polsce prawie nieznany. Nauczyciele
akademiccy mogą przemilczeć jego nazwisko i dokonania, bo studenci
próżno by szukali jego dzieł w bibliotece. Kiedy Ludzkie Działanie znajdzie
się już w bibliotekach wydziałów ekonomicznych, nie będzie można go
tak łatwo zlekceważyć.
Książka ukaże się jesienią 2007 roku. Jej wydanie wymaga
dużego nakładu pracy i środków (ma około 900 stron). Każdy może wziąć
udział w tym przedsięwzięciu, wspierając je finansowo i rozpowszechniając
o nim informację. Pomoc może polegać także na zgłoszeniu chęci zakupu,
czyli subskrypcji. Informacje na temat dobrowolnych wpłat na fundusz
polskiego wydania Human Action oraz na temat subskrypcji można
znaleźć na tej stronie pod odpowiednimi zakładkami.
- Studenci prywatnego seminarium w Wiedniu płacili Profesorowi drobne
sumy z własnej kieszeni. Możemy podtrzymać tę tradycję
i zostać jego uczniami.
